Ertalab uyqudan barvaqt uygaE~onish hammaning ham qoaE~lidan kelavermaydi. Ayniqsa, odam uyquga kech yotganda, buni uddalash mushkul. OaE~zi nima uchun erta turish kerak? Bu shunchalik muhimmi? Odamlar oaE~z ishlari, kun tartiblariga koaE~ra ertalab qachon uyqudan turishni oaE~zlari hal qilsa boaE~lmaydimi? BoaE~ladi. Aslida ham koaE~pchilik shunday qiladi. Lekin erta turish zarur boaE~la turib, buni eplolmaydiganlar bor. Kech turishi oqibatida ishga, oaE~qishga kech qolib, rahbariyatdan dakki eshitib yuradiganlar qancha oramizda?! Biz bu yerda ayni shu mavzu atrofida fikr yuritmoqchimiz. Erta turishning qanday hikmati va foydalari bor va bunga qanday erishish mumkin kabi savollarga ushbu maqolada javob topishga harakat qilamiz.
 
Erta turishning foydalari
Erta turishning foydalari koaE~p. Masalan, siz har kuni ertalab soat 7:00 da uyqudan turasiz. Tasavvur qiling, siz shuni bir soat oldinga surdingiz. Endi yettida emas, oltida turyapsiz. Har kuni uyquda oaE~tadigan umringizning bir soati real jonli hayotingizga qoaE~shiladi. Bir soat ichida odam koaE~p ish bajara oladi. Masalan, 60 daqiqada 100 sahifagacha kitob oaE~qish mumkin. Har kuni ertalab bir soatdan mutolaa qilinsa, uch kunda katta bir kitobni oaE~qib bitirish mumkin. Barvaqt turish hisobiga qoaE~lga kiritilgan vaqt hisob-kitob qilinganda esa, oyda oaE~ttiz soat, bir yilda 360 soat foydali vaqtga ega boaE~lasiz. Bu degani, naqd 15 kunni tejab qolasiz. OaE~hhoaE~, bu kunlardan samarali foydalansangiz bormi... 15 kunni xuddi koaE~z-yumib ochguncha muddatda oaE~tib ketadigan uyqu bilan barbod qilgan yaxshimi yoki unumliroq biror mashgaE~ulot bilan band boaE~lib, umringizni yana yarim oyga uzaytirganingiz ma\'qulmi? Albatta, aqlli kishi ikkinchisini tanlaydi.

Ruhshunoslar insonlarni bioritmlariga koaE~ra \"toaE~rgaE~ay\" (ertalab bemalol vaqtli uygaE~onib, ishga kirishib keta oladigan, lekin faolligi tushgacha davom etib, keyin asta-sekin soaE~nib boradigan odamlar toifasi) va \"boyqush\"larga (ertalab uygaE~ona olmaydigan, tushgacha ishga kirisha olmay, faqat tushdan soaE~nggina ish boshlab, to keyingi kunning saharigacha faol harakatda boaE~ladigan insonlar) ajratsalar-da, bu aslida shartli tasniflashdir. Lekin, bu tasnifda ham jon bor. Har ikki toifaga mansub odamlar atrofimizda koaE~p.

 XoaE~sh, \"boyqush\"ni \"toaE~rgaE~ay\"ga aylantirsa boaE~ladimi? YoaE~gaE~-e, ikkalasi ikki xil dunyo-ku, deyishingiz mumkin.

OaE~z tajribamdan kelib chiqqan holda ashaddiy \"boyqush\" ham azonlab uygaE~onishga moslasha olar ekan, degan xulosaga keldim. Tajribam quydagicha edi:

Har kuni ertalab soat 9-10da uygaE~onib, yarim kechasi 1-2ga qadar, ba\'zan sahar 3-4gacha oaE~tirar edim. Eng mahsuldor vaqtlarim ham tushlikdan keyingi paytga toaE~gaE~ri kelardi. Bunday odat ishi koaE~p boaE~lmagan kishilar uchun yaxshidir, lekin vaqt tazyiqi ostida turganlar uchun juda unumsiz va yomon odat ekanligini va azonlab turish bilan shaxsiy muvaffaqiyat orasida kuchli bogaE~liqlik borligini anglab yetganimdan soaE~ng, barvaqt turishga ahd qildim. Uyqudan oldin qoaE~ngaE~iroqni soat tonggi 5.00ga qoaE~ydim. Va ertasi kuni tushlikdan sal oldin uygaE~ondim...

Va bu hol ancha vaqt davom etdi. Ertalablari qoaE~ngaE~iroq chalinishi bilan kallamga kelgan birinchi fikr, shu qoaE~ngaE~iroqning bongi oaE~chsa-yu, yana ozgina uxlab olsam, degan oaE~y boaE~lardi. Va yarim-avtomatik ravishda qoaE~ngaE~iroqni oaE~chirib, yana shirin uyquga ketardim. A"Taqdir emas ekanA" deb, eski odatimni davom ettirib yurgan paytimda bir kuni Stiv Pavlinaning \"Qanday erta turish mumkin?\" degan maqolasiga duch kelib qoldim. Va shundan soaE~ng men uchun yangi hayot boshlandi...

Maqolaning qisqacha mazmuni quyidagicha:

Uyqu boaE~yicha ikkita yondashuv bor. KoaE~p insonlar vaqtli turmoqchi boaE~lsa, vaqtli uxlashga harakat qiladi. Uyqusi kelmasa ham shuning harakatida boaE~ladi. Ikkinchi nuqtai nazar shuki, insonning organizmi qachon va qancha uxlash kerakligini oaE~zi biladi. Ushbu yondashuvga koaE~ra, uyqu kelgandagina uxlash kerak va bunda uyquga toaE~yganingizdan soaE~ng qoaE~ngaE~iroqsiz ham oaE~zingiz uygaE~ona olasiz.

Stiv Pavlina bu ikki yondashuvni birlashtirgan holda shunday deydi: uyqingiz kelsa, darhol uxlang, lekin har kuni ertalab aniq bir vaqtda turing. Kechasi kech uyquga yotgan boaE~lishingizga qaramay, ertalab belgilagan vaqtingizda turishga harakat qiling. Aytaylik, tungi oaE~n ikki-birlargacha uxlay olmadingiz. QoaE~ngaE~iroqni esa tonggi soat beshga qoaE~ygansiz. Nima qilib boaE~lsa-da, oaE~sha belgilangan vaqtda turishga harakat qiling. Ertasiga kunduzi charchasangiz ham sabr qilib kuningizni oaE~tkazing. Bir-ikki kun shunday davom etsa, qarabsizki, bundan buyon kechqurun soat 21-22larda avtomatik 
tarzda \"nokaut\" boaE~lasiz - oaE~chasiz. Chunki vujudingizning oaE~zi unga qancha uyqu kerakligini biladi va sizni vaqti boaE~lganda \"oaE~chirib qoaE~yadi\". Agar har kuni soat ertalab 5da turaman deb oaE~zingizga va\'da bersangiz va shunga hech qanday murosasiz amal qilib kelsangiz, tanangiz yarim kechgacha oaE~tira olmay, sizni barvaqt uyqu eltadi. Chunki u ertalab soat beshda turish kerakligini biladi va uxlab dam olmasa, ertasi oaE~ziga qiyin boaE~lishini yaxshi fahmlaydi. Shunday davom etsangiz, 3-4 kundan keyin kech yotish odatingiz oaE~rniga erta yotib, erta turish koaE~nikmasi hosil boaE~ladi. 30 kun davomida shu odatga adashmay rioya qiling. SoaE~ng u siz bilan butun umrga qoladi, qon-qoningizga singib ketadi.

Barvaqt turishda bir nechta muhim nuqtaga e\'tibor berish kerak. Agar uyqudoriga oaE~rganib qolgan boaE~lsangiz, avvalo, undan voz kechish lozim. Chunki u insonning tabiiy va me\'yoriy uyqusiga salbiy ta\'sir qiladi. Kech-
qurun qahva ichishga oaE~rgangan boaE~lsangiz, belgilangan vaqtda uyqungiz kelmasa ham, oaE~z oaE~rningizga yotishga odatlaning.

Iloji boricha soat kechki olti-ettidan soaE~ng toaE~yib ovqatlanmang. Yeganingiz baribir hazm boaE~lmaydi, oshqo-
zoningizda parchalanmaydi. Ovqatingiz ozuqadan koaE~ra zaharga aylanadi. Yaxshi uxlay olmaysiz, toksikoz natijasida esa ertalab noxush tuygaE~ular bilan uygaE~onasiz va bu holat kunlik kayfiyatingizga salbiy ta\'sir qiladi.

Agar qoaE~ngaE~iroq bong urishi bilan oaE~rningizdan tura olmasangiz, bu shaxsiy intizomingiz sustligidan dalolat beradi. Intizom muskulga oaE~xshaydi. Muskulni qanchalik koaE~p ishlatsangiz, u shunchalik kuchli boaE~ladi. Kuchli intizom va iroda esa vaqt talab etadi. Birinchi marta qiyin boaE~ladi, ikkinchisi ham. Lekin muntazam davom etsangiz, borgan sari yengillashaveradi.

Agar qoaE~ngaE~iroq ovozini eshitib ham oaE~rningizdan turishga irodangiz yetmasa, telefoningizni yoqimsiz va baland tovushli qoaE~ngaE~iroqqa moslab, uni qoaE~lingiz yetmaydigan olis yoki baland joyga qoaE~ying. Ertalab uning ovozidan qutilish uchun oaE~rningizdan turishga va yurib borib qoaE~ngaE~iroqni oaE~chirishga majbur boaE~lasiz. Natijada miya mushaklari faollashib, oaE~zingizga kelasiz va barvaqt turishingiz lozimligi haqidagi zarurat yodingizga tushadi.

Nega erta turish kerak?
Sahar turishni niyat qilishdan oldin yuqoridagi savolga javob topishingiz kerak. Siz nima uchun erta turmoqchisiz? Kimdir ibodat qilish uchun, kimdir ishga kech qolmaslik uchun, yana kimdir ertalab dars tayyorlash yoki badantarbiya bilan shugaE~ullanish uchun barvaqt turishga intiladi. Ayniqsa, oliy oaE~quv yurtiga kirishga tayyorlanayotgan abiturientlar uchun erta turish juda muhimdir. Hech qanday ishi boaE~lmagan odam uchun ham erta turish zarar qilmaydi. Hakim zotlar, erta turish insonning rizqini koaE~paytiradi, deganlar. Darhaqiqat, erta turgan odamning vaqtida baraka boaE~ladi. Kayfiyatning koaE~tarinki, ruhan tetik boaE~lishning siri ham uyqudan erta uygaE~onishda.

Shuning uchun erta turishning zarurati va foydalari haqida oldindan aniq toaE~xtamga ega boaE~lish kerak. Chunki ertalab turib, nima bilan shugaE~ullanishni bilmaydigan, aniq rejasi yoaE~q insonda yana uyquga ketib qolish ehtimoli yuqori boaE~ladi.

OaE~zingiz oaE~ylab koaE~ring, odatdagi kuningizdan hatto 30 daqiqa vaqtli tursangiz ham bu har kuni badantarbiya bilan shugaE~ullanishingiz yoki bir oyda 3-4ta kitob oaE~qishingiz uchun kifoya qiladigan qoaE~shimcha va qimmatli vaqt boaE~ladi. Odamlar vaqt yetishmasligidan noliydigan bugungi tigaE~iz dunyoda ham rejadagi ishlarga ulgurishning eng samarali yoaE~li bu erta turishdir.

Endi tasavvur qiling, 30 daqiqa emas, 2-3 soat vaqtliroq turishga odatlandingiz. Masalan, uyqudan 7:00da emas, 04:00 da turasiz. Bu bir yilda 1116 soat boaE~lib, 10 yilda deyarli butun bir yillik umr sizning ixtiyoringizga beriladi. Ertalab turishda nafaqat jismoniy, balki ruhiy foydalar ham juda koaE~p. Erta turgan odamda hayotga muhabbat, oaE~ziga ishonish kabi muhim tuygaE~ular kuchli boaE~ladi. Qolaversa, uzoq umr koaE~ruvchilarning aksariyati erta turishga odatlangan odamlar boaE~lgani ham ilmiy haqiqatdir.

Erta turish oqibatida uyquning kamayishidan xavotir olmasa ham boaE~ladi. Mutaxassislar katta odamlar uchun bir kunda 5-6 soat uxlash kifoya qilishini ta\'kidlashadi. Demak, kech soat 24:00da uxlagan odam ertalab 5:00da uygaE~onsa, kam uxlaganidan nolimasa ham boaE~ladi. Albatta, uyquni 6-7 soatga uzaytirgan afzal. Bu miqdorda uxlash, ayrim mutaxassislar vahima qilganidek, organizm uchun zararli darajadagi kam uyqu emas, balki me\'yor ekanligi ishonchli ilmiy tajribalar orqali isbotlangan. Aksincha, koaE~p xastaliklarning me\'yordan ortiq uxlash va kun chiqquncha yotoqda yotishdan kelib chiqishi ham fanda bor gap.

Shunday ekan, siz ham barvaqt turishga odatlaning. Agar buni eplolmayotgan boaE~lsangiz, biz yuqorida tilga olgan usullarni qoaE~llab koaE~ring. Barvaqt turishning foydalarini koaE~rgach, qilgan ishingizga achinmaysiz.

Behzod Mamadiyev
aEsMaaE?rifataEt gazetasidan olindi.











